Szara strefa w Polsce odpowiada za 17,7 proc. PKB, czyli ponad 800 mld zł, a w samym segmencie papierosów budżet traci 2,8 mld zł rocznie. Największe problemy widać w branżach objętych wysoką akcyzą, gdzie po podwyżkach cen rośnie nielegalny obrót. W całej gospodarce jej udział spada dzięki lepszej koniunkturze.
– Udział szarej strefy w Polsce jest niski. Intuicyjnie wiemy jednak, że istnieje jeszcze wiele obszarów, w których nasze pomiary moglibyśmy udoskonalić. Dlatego wspólnie z Ministerstwem Finansów i innymi resortami uruchamiamy nowy system badań uwzględniający różne źródła danych – mówi Marek Cierpiał-Wolan, prezes Głównego Urzędu Statystycznego.
Wzrost akcyzy a ekspansja szarej strefy w sektorze tytoniowym
– Szara strefa w Polsce spada. Jest to wynik stosunkowo wysokiego wzrostu gospodarczego w zeszłym roku i w bieżącym, natomiast istnieją sektory gospodarki, w których jej udział rośnie. Przykładem jest sektor nikotynowy. Na rynku papierosów udział szarej strefy w ubiegłym roku zwiększył się prawie dwukrotnie, co wynika z drastycznego wzrostu stawek podatkowych, a konkretnie podatku akcyzowego – mówi Jacek Fundowicz z Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych.
Instytut Prognoz i Analiz Gospodarczych w raporcie „Szara strefa 2026” wskazuje, że wzrost akcyzy na wyroby tytoniowe przełożył się na spadek sprzedaży legalnych papierosów o 13 proc. Wpływy budżetowe wzrosły jedynie o ok. 3 proc., czyli w tempie zbliżonym do inflacji. Według szacunków luka między planowanymi a rzeczywistymi dochodami wyniosła ok. 6 mld zł, a z samego rynku papierosów budżet traci rocznie ok. 2,8 mld zł.
Przestępczość i sprzedaż internetowa jako motor nielegalnego rynku
– Sprzedaż papierosów na rynku legalnym zmniejszyła się o 13 proc., a wpływy budżetowe wzrosły o około 3 proc., czyli mniej więcej o tyle, ile wynosiła stopa inflacji. Rynek ten przejęły oczywiście grupy przestępcze, które zajmują się wprowadzeniem na rynek wyrobów pochodzących z przemytu bądź z nielegalnego wytwórstwa – wskazuje Jacek Fundowicz. – E‑papierosy sprzedawane są przez zlokalizowane na zagranicznych serwerach strony internetowe i wysyłane do konsumentów bezpośrednio z magazynów również zlokalizowanych poza granicami Polski. Taki sprzedawca nie ma żadnych zobowiązań akcyzowych względem polskiego budżetu.
Polska z jedną z najwyższych akcyz w UE
W ostatnich latach Polska przeszła od jednego z najniższych poziomów akcyzy na wyroby tytoniowe w Unii Europejskiej do poziomu wyższego niż w wielu krajach Wspólnoty. W 2025 roku akcyza na papierosy wzrosła o 25 proc., a w kolejnych latach tempo podwyżek ma wynieść 20 proc. w 2026 roku i 15 proc. w 2027 roku. Jeszcze wyższe podwyżki objęły tytoń do palenia.
Zmiany dotyczą także innych produktów nikotynowych – wkładów do podgrzewania tytoniu oraz płynów do e‑papierosów, gdzie podwyżki są najbardziej dynamiczne.
Prognozy: dalszy wzrost szarej strefy przy utrzymaniu podwyżek
– W 2026 roku mieliśmy od stycznia kolejny wzrost podatku akcyzowego. Nie mamy jeszcze danych, jak zareagował na to rynek, ale możemy być pewni, że udział szarej strefy wzrósł. Na 2027 rok jest zapowiedziana kolejna wysoka podwyżka podatku akcyzowego – ocenia Jacek Fundowicz.
Szara strefa w innych branżach: alkohol, wynajem, suplementy
Podobne mechanizmy widać także w innych branżach objętych wysokimi podatkami lub regulacjami. W 2025 roku w Polsce sprzedano nawet 23 mln l nielegalnego alkoholu etylowego, co mogło kosztować budżet 1,8 mld zł.
Zjawisko dotyczy również rynku wynajmu nieruchomości, leków i suplementów diety, gdzie problemem jest brak rejestracji działalności oraz sprzedaż produktów niespełniających norm.
Czym jest gospodarka nieobserwowana według GUS
W praktyce obejmuje ona zarówno działalność całkowicie nielegalną, jak i legalną aktywność ukrywaną przed państwem. Składają się na nią trzy elementy: działalność ukryta, praca nierejestrowana oraz działalność nielegalna.
GUS mierzy skalę zjawiska w siedmiu obszarach, zgodnie z metodologią Eurostatu i ONZ.
Dane GUS: struktura i skala gospodarki nieobserwowanej
Według danych GUS gospodarka nieobserwowana odpowiadała w 2023 roku za 8,3 proc. PKB. Największą część stanowi działalność ukryta w legalnych firmach – 6,7 proc. PKB. Praca nierejestrowana to 1,4 proc., a działalność nielegalna – 0,2 proc.
Największy udział przypada na handel, gastronomię i budownictwo.
Trudności pomiaru i potrzeba nowych źródeł danych
– Na pewno mamy jakieś niedoskonałości w tych badaniach, ponieważ żeby zrobić dobry pomiar szarej strefy, trzeba integrować bardzo dużo źródeł danych – ocenia Marek Cierpiał‑Wolan.
Na skalę zjawiska wpływają m.in. wysokie koszty energii, niestabilność prawa podatkowego, rosnące koszty pracy oraz wzrost akcyzy. Symboliczny „dzień wyjścia z szarej strefy” w 2026 roku przypadł na 5 marca.
Nowe podejście GUS do badania szarej strefy
GUS zapowiada wykorzystanie danych administracyjnych oraz źródeł o wysokiej częstotliwości – płatności elektronicznych, telefonii komórkowej czy internetu – aby lepiej uchwycić skalę zjawiska i ograniczyć niedoszacowanie.
Newseria, NG
