Od wtorku 7 kwietnia br. w Irlandii trwa nowa fala protestów przeciwko wysokim cenom paliw w postaci konwojów ciężarówek, traktorów i innych wolno jadących pojazdów, a także blokad, które powodują poważne utrudnienia na głównych trasach, szczególnie w centrum Dublina. Protesty odbyły się również w Limerick, Cork i innych częściach kraju, przyciągając większą uwagę opinii publicznej i trafiając na nagłówki mediów na całym świecie.
Organizatorzy protestów twierdzą, że działania te odzwierciedlają narastającą frustrację związaną z rosnącymi kosztami życia i obciążeniami podatkowymi nakładanymi na paliwa, co ponownie rozbudziło dyskusję o kosztach benzyny i oleju napędowego w Irlandii, które należą do najwyższych w Unii Europejskiej.
W centrum postulatów protestujących znajduje się żądanie dalszego obniżenia akcyzy oraz zawieszenia podatku węglowego na benzynę i olej napędowy. Zwolennicy tych działań argumentują, że przyniosłyby one natychmiastową ulgę gospodarstwom domowym, rolnikom i małym firmom borykającym się z wysokimi kosztami transportu.
Krytycy zwracają jednak uwagę, że Irlandia już wprowadziła tymczasowe obniżki akcyzy – o 15 centów na litrze benzyny i 20 centów na litrze diesla (weszły w życie 25 marca) – a możliwości dalszych redukcji są ograniczone.
Przed ogłoszeniem tych obniżek irlandzka akcyza wynosiła ok. €0,637 za litr benzyny i €0,535 za litr oleju napędowego.
Choć państwa członkowskie mają pełną kontrolę nad tym, czy wprowadzić krajowy podatek węglowy (i mogą go obniżyć lub całkowicie zawiesić), nie mają takiej swobody w przypadku akcyzy.
Minimalne poziomy akcyzy w UE są ustalane przez Radę Unii Europejskiej i żadne państwo członkowskie nie może obniżyć stawek poniżej tych progów – nawet w okresach trudności gospodarczych. Oznacza to, że choć Irlandia może obniżać akcyzę, nie może zejść poniżej unijnego minimum.
Obecnie unijne minimalne stawki akcyzy wynoszą ok. €0,36 za litr benzyny i €0,330 za litr oleju napędowego.
Podatek węglowy jest natomiast w pełni krajowym instrumentem. Irlandia może go podnosić, obniżać lub tymczasowo zawieszać bez ograniczeń ze strony UE. Jednak podatek węglowy stanowi jedynie niewielką część końcowej ceny detalicznej: jest to ok. 13 centów na litrze benzyny i 15 centów na litrze diesla według obecnych stawek. Nawet całkowite jego zawieszenie miałoby więc ograniczony wpływ na ostateczne ceny, zwłaszcza w porównaniu z globalnymi cenami ropy, kosztami dystrybucji i podstawową akcyzą.
Niezależnie od tego, jak zakończą się obecne protesty, rząd ma pewne pole manewru. Może zdecydować się na dalsze obniżki akcyzy (ale tylko w granicach wyznaczonych przez UE) oraz może tymczasowo zawiesić podatek węglowy, choć wydaje się to mało prawdopodobne.
Jednak faktem jest, że struktura unijnego systemu opodatkowania paliw sprawia, iż tylko część końcowej ceny znajduje się pod kontrolą krajową, a możliwości znaczących obniżek są mniejsze, niż wielu osobom się wydaje.
Warto zauważyć, że kilka państw UE – w tym Polska, Węgry i Chorwacja – wprowadziło ostatnio ogólnokrajowe limity cen detalicznych benzyny i diesla, aby chronić konsumentów przed gwałtownymi wahaniami rynku. W Irlandii jednak wprowadzenie takiego limitu wydaje się mało realne. Dotychczasowe rządy irlandzkie preferowały tymczasowe korekty podatkowe zamiast bezpośrednich regulacji cen detalicznych.
Co ciekawe, mimo że obecne protesty koncentrują się głównie na akcyzie i podatku węglowym, demonstranci nie domagają się wprowadzenia limitu cenowego na wzór polski – choć jest to jedno z nielicznych narzędzi, które niektóre państwa UE zastosowały, aby natychmiast obniżyć ceny paliw na stacjach.
Choć protesty uwypukliły realne problemy związane z kosztami paliw, ich rozwiązanie nie będzie proste. Część czynników wpływających na ceny paliwa pozostaje poza kontrolą rządu, a unijne regulacje ograniczają pole do manewru w zakresie podatków. Jednocześnie presja społeczna rośnie, a oczekiwania wobec szybkich działań są coraz większe. Niezależnie od tego, jakie decyzje zapadną w najbliższych dniach, debata o tym, jak chronić konsumentów i jednocześnie utrzymać stabilność finansów publicznych, z pewnością będzie trwała.
RK
FOTO: 7 kwietnia 2026: ciężarówki i traktory zablokowały ruch na Eden Quay w Dublinie na znak protestu przeciwko cenom paliw, x.com/420AuditsEire
