Zanim telewizja na dobre zagościła w irlandzkich domach, cotygodniowa wizyta w kinie była czymś więcej niż rozrywką – stanowiła ważny rytuał społeczny. Rodziny i znajomi spotykali się nie tylko na główny seans, lecz także na kroniki filmowe, podobnie jak w Polsce, wyświetlane przed filmem, które oferowały żywe migawki z życia w Irlandii.
Dziś kolekcja tych krótkich kronik, niegdyś stały element programu kinowego, została udostępniona publicznie. Irlandzki Instytut Filmowy (Irish Film Institute, IFI), we współpracy z Gael Linn, opublikował online ponad 250 wydań „Amharc Éireann” („Widok Irlandii”).
Początki Amharc Éireann
Seria „Amharc Éireann” narodziła się z niewielkiego, lecz wizjonerskiego projektu. W 1955 r. organizacja kulturalna Gael Linn (założona w 1953 r. w celu promowania jęz. irlandzkiego i kultury) otrzymała pożyczkę w wysokości 100 funtów na produkcję jednego krótkiego filmu do dystrybucji kinowej. Jego sukces doprowadził do powstania regularnej irlandzkojęzycznej kroniki filmowej, uruchomionej w 1956 roku.
Początkowo kronika ukazywała się raz w miesiącu, lecz od 1959 r. przekształciła się w format cotygodniowy. Łącznie powstało 267 wydań, a produkcję zakończono w 1964 r., gdy telewizyjne serwisy informacyjne zaczęły wypierać kroniki kinowe.
Obraz Irlandii w okresie przemian
Nowo udostępniona kolekcja stanowi fascynujący wizualny zapis Irlandii w okresie transformacji. Ważne miejsce zajmują tematy industrializacji i modernizacji: elektryfikacja Connemary, otwarcie pierwszej w Irlandii elektrowni opalanej olejem w Derry czy pojawienie się szkół budowanych z prefabrykatów.
Zmiany miejskie dokumentują kroniki o wyburzeniu Theatre Royal i starego Abbey Theatre oraz o budowie kina Adelphi.
W kronikach pojawiają się także sceny z codziennego życia: farmerskie coroczne mistrzostwa orki, tańce towarzyskie, a nawet konkursy piękności „Najładniejsze nogi”.
Kultura, religia, znane osobistości, tragiczne wydarzenia
Kroniki odzwierciedlają również ówczesny krajobraz kulturowy i religijny. Jeden z filmów pokazuje księdza błogosławiącego samolot Aer Lingus na pasie startowym lotniska w Dublinie w 1963 r.; inny dokumentuje przekazanie papieżowi Janowi XXIII nagrodzonego byka z hr. Meath.*
W kronikach utrwalono także wizyty międzynarodowych osobistości, m.in. księżnej Grace z Monako (d. aktorki), reżysera Johna Hustona, dramatopisarza Arthura Millera czy legendy jazzu Louisa Armstronga.
W kolekcji znajduje się również zapis katastrofy lotniczej w Shannon z 10 września 1961 r. – najtragiczniejszego wypadku lotniczego na terenie Irlandii.
Wartość historyczna i nowe możliwości
Razem kroniki tworzą – jak podkreśla dyrektor IFI Ross Keane – „niezwykle cenny historycznie” zapis społeczeństwa w okresie szybkich zmian. Dyrektor Gael Linn, Réamonn Ó Ciaráin, zwraca uwagę na ich rolę w promowaniu jęz. irlandzkiego – misję, która trwa nadal, gdy filmy trafiają do nowych odbiorców na całym świecie.
Wraz z publikacją, IFI Digital Platforms przygotowało interaktywną mapę, która pozwala przeglądać materiały wg hrabstw i miejscowości. Kolekcję można również przeszukiwać według kategorii, takich jak „modernizacja”, „polityka”, „religia”, „społeczne” czy „sport”.
Wszystkie filmy są dostępne na IFI Archive Player pod tym linkiem.
*Ciekawostka: wydarzenie dotyczyło przekazania papieżowi młodego byka rasy Aberdeen Angus z hr. Meath na początku lat 60. Według ówczesnych doniesień Watykan poprosił o zwierzę w grudniu 1962 r., a irlandzkie Ministerstwo Rolnictwa zgodziło się je dostarczyć. Wybrany byk nosił imię „Duke of Liss”, został wyhodowany przez B. McEnroe z Oldcastle (hr. Meath) i zdobył pierwszą nagrodę na pokazie byków Royal Dublin Society w 1963 roku. Ówczesny papież, Jan XXIII, zmarł w czerwcu 1963 r., krótko po wysłaniu zwierzęcia. Byk trafił od razu na papieską farmę i nie doszło do jego uroczystej prezentacji papieżowi na placu św. Piotra.
RB
